เปลี่ยนไม้ไผ่เป็นพลังชุมชน! คณะวิทยาศาสตร์ มข. พัฒนาถ่านกัมมันต์–ระบบกรองน้ำ ต่อยอดเกษตรซำสูง

วันที่ 29 สิงหาคม 2569 คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น จัดกิจกรรมอบรมเชิงปฏิบัติการ “การพัฒนาถ่านกัมมันต์จากไม้ไผ่และต้นแบบระบบกรองน้ำเพื่อการใช้ประโยชน์ในชุมชน ครั้งที่ 1” ณ วิสาหกิจชุมชนเกษตรยั่งยืนซำสูง ตำบลห้วยเตย อำเภอซำสูง จังหวัดขอนแก่น เพื่อถ่ายทอดองค์ความรู้ด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีให้แก่เกษตรกร พร้อมร่วมค้นหาแนวทางแก้ไขปัญหาคุณภาพน้ำ การผลิตผักปลอดภัย และการเพิ่มประสิทธิภาพการเกษตรให้เหมาะสมกับบริบทของพื้นที่

กิจกรรมครั้งนี้มี ศ. ดร.สุปรีดิ์ พินิจสุนทร รองคณบดีฝ่ายวิจัยและนวัตกรรม คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น ร่วมลงพื้นที่ติดตามการดำเนินงานและพบปะกับสมาชิกชุมชน โดยกล่าวถึงแนวทางการดำเนินงานของคณะวิทยาศาสตร์ที่มุ่งนำองค์ความรู้และผลงานวิจัยจากห้องปฏิบัติการออกไปสร้างประโยชน์ให้แก่ชุมชนอย่างเป็นรูปธรรม พร้อมเปิดโอกาสให้ชุมชนเสนอปัญหาและความต้องการด้านวิชาการ เทคโนโลยี และเครื่องมือวิทยาศาสตร์ เพื่อร่วมกันพัฒนาแนวทางแก้ไขที่สอดคล้องกับสภาพพื้นที่

รศ. ดร.นันทวัน ฤทธิ์เดช อาจารย์ประจำสาขาวิชาจุลชีววิทยา ถ่ายทอดความรู้เกี่ยวกับวัฏจักรของน้ำ ความสำคัญของน้ำต่อการเจริญเติบโตของพืช และปัญหาคุณภาพน้ำบาดาลที่อาจพบในชุมชน ทั้งความเค็ม ความกระด้าง สนิมเหล็ก กลิ่นจากก๊าซไข่เน่า จุลินทรีย์ และสารเคมีจากกิจกรรมทางการเกษตร พร้อมแนะนำให้มีการตรวจวัดคุณภาพน้ำและพักน้ำก่อนนำไปใช้ เพื่อช่วยลดตะกอน สนิมเหล็ก และสารแขวนลอยที่อาจส่งผลต่อพืชและอุปกรณ์ทางการเกษตร

หนึ่งในสาระสำคัญของการอบรมคือแนวทางพัฒนาถังกรองน้ำต้นแบบ โดยใช้วัสดุกรองหลายชั้น ได้แก่ หิน กรวด ทราย วัสดุช่วยกำจัดสนิมเหล็ก ถ่านกัมมันต์หรือถ่านชีวภาพ วัสดุสำหรับลดความกระด้าง และชั้นกรองละเอียด ทั้งนี้ ถ่านกัมมันต์เป็นองค์ประกอบสำคัญของระบบกรอง เนื่องจากมีคุณสมบัติช่วยดูดซับกลิ่น สี สารอินทรีย์ และสารเคมีบางชนิดในน้ำ ซึ่งโครงการมุ่งศึกษาการนำไม้ไผ่ในท้องถิ่นมาพัฒนาเป็นถ่านกัมมันต์ เพื่อเพิ่มมูลค่าทรัพยากรและต่อยอดเป็นวัสดุกรองน้ำที่เหมาะสมกับการใช้งานของชุมชน

รศ. ดร.วิยะดา มงคลธนารักษ์ อาจารย์ประจำสาขาวิชาจุลชีววิทยา ถ่ายทอดความรู้เกี่ยวกับรูปแบบการปลูกผักในชุมชน การจัดการน้ำ ปัญหาการปนเปื้อนของจุลินทรีย์ และความปลอดภัยของผลผลิตทางการเกษตร โดยเน้นความสำคัญของคุณภาพน้ำที่ใช้รดผัก การจัดวางพื้นที่เลี้ยงสัตว์และพื้นที่เพาะปลูกไม่ให้เป็นแหล่งปนเปื้อนถึงกัน รวมถึงวิธีเก็บตัวอย่างน้ำและผักอย่างถูกต้องเพื่อนำส่งห้องปฏิบัติการ เนื่องจากขั้นตอนการเก็บและการรักษาตัวอย่างมีผลโดยตรงต่อความแม่นยำของผลตรวจวิเคราะห์

ในช่วงการฝึกปฏิบัติ ผู้เข้าร่วมได้แบ่งกลุ่มเรียนรู้การคัดแยกหัวเชื้อเห็ดจากดอกเห็ด การขยายพันธุ์เห็ด ตลอดจนการเก็บตัวอย่างผักและน้ำเพื่อนำไปตรวจวิเคราะห์ทางจุลชีววิทยา จะทำให้เกษตรทราบว่า น้ำที่ใช้ในการรดผัก มีสะอาดเพียงพอ หรือมีจุลินทรีย์ปนเปื้อน ก่อนการใช้รดพืชผัก หรือใช้ในการอุปโภค บริโภครหรือไม่ โดยมี รศ. ดร.นันทวัน ฤทธิ์เดช รศ.ดร.วิยะดามงคลธนารักษ์ นางสาวเพ็ญพักตร์ คำแก้ว ดร.พรระพี สารินทร์ นางสาวอลิษา พวงจำปา นางสาวอัจฉริยา ชาญสูงเนิน และนางสาวณัฐฤดี ภักดีสมัย ร่วมถ่ายทอดขั้นตอนและดูแลการฝึกปฏิบัติอย่างใกล้ชิด เพื่อให้สมาชิกชุมชนสามารถนำความรู้ไปใช้ได้อย่างถูกต้อง และนำไปต่อยอดการผลิตเห็ดไว้บริโภคในครัวเรือน และชุมชนต่อไป

ด้าน รศ. ดร.ศรีประจักร์ ครองสุข ร่วมสังเกตการณ์การทำเกษตรของสมาชิกในพื้นที่ พร้อมแลกเปลี่ยนองค์ความรู้เกี่ยวกับเทคโนโลยีการใช้คาร์บอนไดออกไซด์ในรูปแบบปุ๋ยน้ำเพื่อส่งเสริมกระบวนการสังเคราะห์ด้วยแสงและการเจริญเติบโตของพืช โดยมีเป้าหมายศึกษาความเป็นไปได้ในการนำผลงานวิจัยไปทดสอบในแปลงปลูกจริง ช่วยลดการใช้ปุ๋ยเคมีและต้นทุนการผลิตของเกษตรกร โดยเฉพาะกลุ่มพืชผักสวนครัวที่มีอายุการเก็บเกี่ยวสั้น ก่อนพัฒนาต่อยอดไปสู่พืชชนิดอื่นในระยะต่อไป

กิจกรรมครั้งนี้จึงไม่ได้มุ่งเพียงการถ่ายทอดวิธีผลิตถ่านกัมมันต์หรือการสร้างระบบกรองน้ำเท่านั้น แต่ยังเชื่อมโยงตั้งแต่การตรวจสอบคุณภาพน้ำ การจัดการแปลงปลูก การเพาะและขยายพันธุ์เห็ด การตรวจวิเคราะห์จุลินทรีย์ ไปจนถึงการวางแผนตลาดและการนำนวัตกรรมไปทดลองใช้ในพื้นที่จริง ถือเป็นการบูรณาการองค์ความรู้จากหลายสาขาเพื่อร่วมพัฒนาศักยภาพของชุมชนอย่างครบวงจร

การลงพื้นที่ของคณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น สะท้อนบทบาทของมหาวิทยาลัยในการนำวิทยาศาสตร์ งานวิจัย และนวัตกรรมออกจากห้องปฏิบัติการไปตอบโจทย์ปัญหาของประชาชน พร้อมเปิดพื้นที่ให้นักวิจัยและชุมชนร่วมกันออกแบบ ทดลอง และพัฒนาแนวทางที่เหมาะสมกับทรัพยากรและวิถีการผลิตในท้องถิ่น เพื่อให้ชุมชนสามารถนำองค์ความรู้ไปใช้ประโยชน์และต่อยอดได้อย่างยั่งยืน